پرخاشگری چیست؟ راهکارهای مؤثر برای کنترل رفتار پرخاشگرانه
پرخاشگری یکی از رایجترین رفتارهای خشونتآمیز در سطح جامعه است که شاید کمتر کسی را بتوان پیدا کرد که تا به حال با آن مواجه نشده باشد.
گاهی ممکن است بهدلیل فشارهای عصبی، خستگی یا هر محرک دیگری، خود ما نیز رفتار پرخاشگرانه از خود بروز دهیم. این موضوع میتواند سبب ایجاد دلخوری و ناراحتی در روابط شخصی و اجتماعی شود و حتی روی شرایط کاری ما نیز تأثیر بگذارد.
در این مقاله از ساحل مگ، با تعریف پرخاشگری، انواع، علائم و راهکارهای مؤثر برای کنترل آن آشنا میشوید.
پرخاشگری چیست؟
احتمالاً همهی ما حداقل یک بار با نوعی از رفتار پرخاشگرانه روبرو شدهایم و حتی ممکن است بهدلیل قرارگیری در شرایط نامساعد، فشارهای عصبی یا خستگی، خود نیز چنین رفتاری از خود نشان داده باشیم. طبق تعریف روانشناسی اجتماعی، پرخاشگری شامل هر رفتار یا عملی است که هدف آن آسیب رساندن به یک شخص، حیوان یا حتی اموال فیزیکی باشد.
اعمال خشونت فیزیکی، فریاد زدن و فحش دادن، همچنین کارهای سادهای همچون شکستن عمدی وسیلهای، پنچر کردن لاستیک یک همکار یا شایعهپراکنی دربارهی یک آشنا، همگی نمونههایی از اعمال پرخاشگرانه هستند.
تفاوت پرخاشگری و خشونت
اگرچه در اغلب موارد رفتار پرخاشگرانه و خشونت در کنار یکدیگر قرار میگیرند، اما در علم روانشناسی تعریف این دو کاملاً متفاوت است. خشونت نوعی رفتار پرخاشگرانهی فیزیکی است که با هدف ایجاد آسیب جدی انجام میشود. در حقیقت، رفتار پرخاشگرانه همواره شامل خشونت نیست؛ اما برعکس، خشونت همواره شامل رفتار پرخاشگرانه است.
برای مثال، اگر هنگام عصبانیت یک وسیله را در اتاق پرت کنید و بهصورت غیرعمد به کسی برخورد کند، نمیتوان آن را خشونت نامید. اما اگر از کسی عصبانی باشید و او را بهقصد آسیب رساندن هل دهید، این عمل شما خشونت محسوب میشود.
عوارض پرخاشگری
عوارض رفتار پرخاشگرانه بسیار متنوع هستند و میتوانند به محرکی که سبب ایجاد آن میشود نیز بستگی داشته باشند. از آنجا که هنگام عصبانیت ممکن است دست به اقداماتی بزنید که به اشخاص، حیوانات یا اموال آسیب برساند، نهتنها دیگران را از خود میرنجانید، بلکه پس از ابراز عصبانیت، احساس پشیمانی شدیدی به سراغتان میآید که بسیار آزاردهنده است.
عوارض پرخاشگری بر روابط اجتماعی و شخصی شما تأثیر میگذارد و حتی ممکن است عواقب قانونی به همراه داشته باشد. بههمین دلیل لازم است با انواع آن و عوامل مؤثر بر بروز آن آشنا باشید تا بتوانید برای درمان و کنترل آن اقدام کنید.
انواع پرخاشگری
در علم روانشناسی، پرخاشگری در دو دستهی اصلی قرار میگیرد:
پرخاشگری تکانشی (عاطفی)
این نوع از رفتار پرخاشگرانه از احساسات لحظهای فرد ناشی میشود و بههمین دلیل به آن پرخاشگری عاطفی نیز میگویند. ممکن است در آن لحظه کاملاً بدانید که کدام احساسات سبب بروز رفتار پرخاشگرانه شده است یا حتی ندانید منشأ این رفتار چیست. اغلب دلایل ایجاد این نوع، بحرانهای روزمرهای هستند که فرد توانایی مدیریت آنها را نداشته است.
برای نمونه، تصور کنید فردی در اولین ملاقات به شما هدیهی گرانقیمتی میدهد و شما بهدلیل احساس ناخوشایند، آن را پس میدهید. فرد مقابل از این رفتار عصبانی شده و هدیه را روی زمین میاندازد و لگد میکند. این نمونهای از رفتار پرخاشگرانهی تکانشی است.
پرخاشگری ابزاری (شناختی)
در این نوع، فرد با برنامهریزی و قصد قبلی، رفتار پرخاشگرانه نشان میدهد تا به یک خواسته یا هدف خاص برسد. شاخصهی این نوع رفتار پرخاشگرانه این است که شامل محاسبه و برنامهریزی بیشتری است. برخلاف نوع قبلی، در این مورد فرد کنترل خود را از دست نمیدهد.
برای مثال، فرض کنید یکی از همکاران شما برای ترفیع شغلی اقدام کرده است، اما رئیس شما همکار دیگری را شایستهتر میداند. نفر اول که متوجه این موضوع شده، شایعهای دربارهی همکار دوم پخش میکند به امید آنکه نظر رئیس را تغییر دهد. این شایعهپراکنی که با برنامهریزی انجام شده و به فرد دیگر آسیب میرساند، رفتار پرخاشگرانهی ابزاری نامیده میشود.
علائم پرخاشگری
علائم پرخاشگری میتواند بسیار متفاوت باشد و ممکن است هر فردی تنها یک یا چند نمونه از آنها را بروز دهد. اغلب علائم رفتار پرخاشگرانه ظریف هستند و برخی از آنها را شاید تا به حال جزو علائم پرخاشگری محسوب نکرده باشید.
مهمترین انواع رفتار پرخاشگرانه بر اساس آسیبی که ایجاد میکند، شامل موارد زیر هستند:
- پرخاشگری فیزیکی: شامل خشونت فیزیکی از قبیل لگد زدن، مشت، سیلی زدن یا ایجاد هرگونه آسیب جسمانی دیگر.
- پرخاشگری کلامی: شامل خشونت در کلام همچون فریاد زدن، توهین کردن، فحش دادن و هرگونه اظهارات کلامی که باعث ایجاد ناراحتی و آسیب روانی در فرد مقابل شود.
- پرخاشگری رابطهای: در این نوع، افراد آسیب زدن به شهرت یا روابط دیگران را هدف خود قرار میدهند، مانند شایعهپراکنی.
- پرخاشگری خصمانه: به هرگونه واکنش یا عمل عاطفی گفته میشود که نتیجهی آن آسیب زدن به شخص یا تخریب چیزی باشد.
- پرخاشگری منفعل: در این نوع، افراد بهصورت غیرمستقیم احساسات منفی خود را ابراز میکنند که میتواند بهصورت سخنان طعنهآمیز، سرزنش تکراری و غیره باشد.
پرخاشگری در کودکان و نوجوانان
رفتار پرخاشگرانه در نوجوانان و کودکان، اغلب با بزرگسالان تفاوت دارد و ممکن است کمتر به چشم بیاید.
پرخاشگری در کودکان
یکی از دلایل مهمی که ممکن است سبب شود کودکان رفتار پرخاشگرانه از خود بروز دهند، عدم توانایی آنها در ابراز احساسات است. برای مثال، ممکن است یک کودک بهدلیل احساس ترس، ناراحتی یا ناامیدی از خود خشونت نشان دهد؛ زیرا راه دیگری برای ابراز آن نمیداند. همچنین یکی از دلایل ابراز خشونت در سنین کم، یادگیری این رفتار از والدین و اطرافیان است.
پرخاشگری در نوجوانان
در نوجوانان نیز رفتار پرخاشگرانه متفاوت است و بهدلیل تفاوتهای دوران بلوغ، ممکن است رفتارهای پرخاشگری دختران با پسران متفاوت باشد. مواردی که اغلب در بین نوجوانان مشترک است شامل فریاد زدن بر سر والدین یا خواهر و برادران، نشان دادن عصبانیت شدید، آسیب زدن به اموال، شایعهپراکنی و دروغ گفتن، تهدید به آسیب رساندن به دیگران یا خود و غیره است. دلیل ایجاد این رفتارها، علاوه بر تغییرات هورمونی دوران بلوغ، ممکن است مربوط به بیماریهایی همچون اوتیسم یا افسردگی باشد.
عوامل مؤثر در بروز پرخاشگری
شناسایی عوامل مؤثر در بروز رفتارهای پرخاشگرانه به ما کمک میکند مسیر درمان را سادهتر طی کنیم. این عوامل در افراد مختلف، متفاوت بوده و ممکن است بیش از یک عامل در بروز آنها مؤثر باشد.
عوامل مؤثر در بروز رفتار پرخاشگرانه را میتوان در سه دستهی اصلی دستهبندی کرد:
عوامل بیولوژیکی
این عوامل شامل رشد نامنظم مغز، عوامل ژنتیکی، عدم تعادل هورمونها و مواد شیمیایی مغز، عوارض جانبی داروها و سایر شرایط پزشکی و بیماریها هستند.
رشد نامنظم مغز سبب افزایش فعالیت در بخش آمیگدال و کاهش فعالیت قشر جلوی مغز میشود که با رفتار پرخاشگرانه مرتبط است. همچنین تغییر مواد شیمیایی مغزی همچون سروتونین، دوپامین و گاما آمینوبوتیریک یا تغییر هورمون تستسترون میتواند سبب بروز رفتار پرخاشگرانه شود.
عوامل روانی
اختلالاتی که سلامت روان افراد را به خطر میاندازند، از مهمترین عوامل مؤثر در بروز پرخاشگری هستند. این اختلالات شامل اختلال رفتاری، اختلال نقص توجه بیشفعالی، اختلال دوقطبی، افسردگی، استرس مزمن، اختلالات شخصیت مرزی و اختلال خودشیفتگی هستند.
عوامل محیطی
عوامل محیطی یکی از مهمترین عوامل مؤثر در بروز خشونت کودکان و نوجوانان هستند؛ زیرا آنها بیشتر از بزرگسالان تحت تأثیر محیط قرار دارند. این عوامل شامل تربیت والدین و رفتار آنها با فرزندان، محیط محله و جامعه، و رفتار معلمان و همکلاسیها با کودکان هستند.
همچنین ممکن است در پاسخ به استرس، ترس، احساس از دست دادن کنترل، ناامیدی و احساس شنیده نشدن نیز فرد رفتار پرخاشگرانه از خود بروز دهد.
راهکارهای کنترل پرخاشگری
با توجه به سرعت بالای زندگی مدرن و استرسهای روزمره، خشم و پرخاشگری بیش از پیش در بین افراد شایع شده است. خوشبختانه با راهکارهای زیر میتوان این رفتار را کنترل کرد:
- شناخت و آگاهی: اولین گام در کنترل پرخاشگری، شناخت این رفتار و آگاهی از عوامل محرک آن است. با شناسایی موقعیتهایی که شما را عصبانی میکنند، میتوانید برای مدیریت آنها آماده شوید.
- مدیریت خشم: یادگیری تکنیکهای کنترل خشم مانند نفس عمیق، مکث کردن و ترک محیط تنشزا، میتواند از تبدیل خشم به پرخاشگری جلوگیری کند.
- تقویت هوش هیجانی: بسیاری از افرادی که رفتار پرخاشگرانه از خود نشان میدهند، نمیتوانند خواستههای خود را بهدرستی بیان کنند. تقویت هوش هیجانی به شما کمک میکند احساسات خود را بهتر بشناسید و آنها را بهدرستی ابراز کنید.
- کمک گرفتن از متخصص: اگر رفتارهای پرخاشگرانه بهصورت مکرر اتفاق میافتند، در روابط شخصی و حرفهای شما مشکل ایجاد کردهاند، زندگی روزمرهتان را تحت تأثیر قرار دادهاند یا غیرقابل کنترل هستند، بهتر است به یک رواندرمانگر مراجعه کنید.
تأثیر پرخاشگری بر کیفیت زندگی
رفتار پرخاشگرانه میتواند تأثیرات مخربی بر کیفیت زندگی فرد داشته باشد. این رفتارها نهتنها روابط اجتماعی و شخصی را تخریب میکنند، بلکه میتوانند باعث ایجاد استرس، اضطراب و افسردگی در فرد شوند.
همچنین ممکن است عواقب قانونی و شغلی جدی به همراه داشته باشند. بههمین دلیل، کنترل و درمان پرخاشگری یکی از مهمترین اقداماتی است که هر فرد برای حفظ سلامت روان و روابط خود باید انجام دهد.
حرف پایانی
در این مقاله از ساحل مگ، با پرخاشگری، انواع، علائم و عوامل مؤثر در بروز آن آشنا شدید. پرخاشگری میتواند بهصورت فیزیکی، کلامی، رابطهای، خصمانه یا منفعل بروز کند و عوامل بیولوژیکی، روانی و محیطی در ایجاد آن نقش دارند.
خوشبختانه با شناخت این رفتار و استفاده از راهکارهای مؤثر مانند مدیریت خشم، تقویت هوش هیجانی و کمک گرفتن از متخصص، میتوان پرخاشگری را کنترل کرد و از تأثیرات منفی آن بر روابط شخصی، اجتماعی و شغلی جلوگیری نمود.
اگر شما نیز تجربهی موفقیتآمیزی در کنترل پرخاشگری داشتهاید، خوشحال میشویم نظرات خود را در بخش کامنتها با ما به اشتراک بگذارید.
